تاریخ سنگ های ساختمانی در ایران

تاریخ سنگ های ساختمانی در ایران بسیار طولانی است. استفاده از این سنگ ها در هزاره های نخست شکل گیری تمدن در سرزمین ایران، چه بعنوان سنگ های ساختمانی و چه سنگ های تزئینی داخل بناها مرسوم بوده است. آثار بجا مانده از مصرف چنین سنگ هایی در تخت جمشید، پاسارگاد، تخت سلیمان و بسیاری از بناهای ساسانی وبناهای اسلامی تا امروز در سراسر سرزمین ایران پراکنده است. اشیاء زینتی ساخته شده از انواع سنگ های مرمر، مرمریت و غیره، اعم از ظروف و زیور آلات زنانه، در موزه های ایران و دیگر نقاط جهان وجود دارد. تزئینات داخل بناهای تاریخی نیز که بعضاً سالم از زیرخاک درآمده اند، نشان از استفاده سنگ های مذکور در تزئینات داخل ساختمان دارد. اکتشاف، استخراج، حمل، برش، ساب و مصرف سنگ های تزئینی و نما که در طول زمان به روش سنتی در ایران جریان داشته در دهه های اخیر تحولی اساسی یافته است.  نمود اصلی و اساسی این تحول، بکارگیری روش های مدرن در این صنعت معدنی است که تغییرات کیفی و کمی کلی در تولید و مصرف این گروه از ذخائر معدنی را به همراه داشته است. روش های استخراج بدون انفجار و بکارگیری وسیع ماشین های سخت بر دو تحول بزرگ اخیر در صنعت سنگ ایران است که در دهه اخیر صورت گرفته و هر کدام به نوبه خود توانسته تولید و مصرف کیفی و کمی سنگ های تزئینی و نما را توسعه دهند.

پدر سنگ ایران و تاریخ سنگ های ساختمانی

قنبر رحیمی، معروف به ارباب قنبر، به دلیل خدماتی که در خصوص کشف معادن و استخراج سنگ های معدنی و نما داشته اند پدر صنعت سنگ ایران به شمار می رود. وی متولد روستای سوه در استان اصفهان است. او معادن بزرگی از جمله عباس آباد، آتشکوه نیم ور و مرمریت جوشقان را کشف کرد.

ارباب قنبر قطعاتی از سنگ‌های تراورتن و جوشقان را برای برج آزادی، ستون های سنگی گران قیمتی برای ایوان قبله (مسجدی در خراسان جنوبی) اهدا و سنگ‌های مرمر روشن برای حرم های امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع) را اهدا کرده است. هم اکنون مجسمه ارباب قنبر در یکی از میادین شهری ایتالیا (ایتالیا با داشتن ۸۶ معدن سنگ تزئینی و نما از صادرکنندگان برتر این بخش محسوب می‌شود و در گذشته سنگ ایران را به شکل خام وارد و با ارزش افزوده قابل توجه به دیگر نقاط جهان به نام سنگ ایتالیا صادر می‌کرد)  به عنوان پدر سنگ ایران به نمایش گذاشته شده‌است.

تاریخ سنگ های ساختمانی و استفاده درست از آن:

قدمت استفاده از سنگ توسط بشر به منظور ساختن محل سکونت  به سال های بسیار دور می رسد و مشاهده آثار باستانی قدیمی نظیر اهرام مصر و یا آثاری در رم و یونان و هم چنین در کشور ایران با در نظر گرفتن امکانات فنی و تکنولوژی آن دوران، باعث حیرت و تعجب بسیار می شود. مورخان قدمت استفاده از سنگ توسط بشر را بیش از ۱۲ هزار سال برآورد کرده است.

 از دوران پارینه سنگی و نوسنگی که انسان آهن را نمی شناخت، از سنگ برای رفع نیازها استفاده شده است. بگونه ای که در عصر حجر با آگاهی از خصوصیات و ویژگی های سنگ های سخت و شکننده، سنگ های سیلیسی را برای ساختن ابزار استفاده می کردند. با رشد تمدن بشری نحوه استفاده از سنگ نیز متحول شد که ساختمان های باستانی با نمای سنگی حاکی از این تغییرات است که این تغییرات در کشورهایی مانند مصر، یونان، ایتالیا و ایران مشهود است.

استفاده از سنگ با بلوک های بزرگ شروع شد و با پیشرفت علم و تکنولوژی، به تدریج از وزن آن کاسته و به رنگ، صیقل پذیری، بافت و استحکام سنگ بیشتر توجه شده است و اکنون بیشتر از پلاک هایی زیبا با رنگ، صیقل، جلا و قطر کم استفاده می شود.

 تخت جمشید

در ساختمان تخت جمشید دو نوع سنگ بکار رفته است. سنگهای آهکی با رنگ روشن از همان کوه مهر (کوه رحمت در شیراز) استخراج می گردیده است. سنگهای کبود رنگ را از معادن سیوند در نزدیکی شهرک سیوند و معدن مجدآباد مجاور روستای مجدآباد ۲۵ کیلومتری جنوب تخت جمشید تهیه کرده و به محل مصرف می بردند. این سنگها اغلب به صورت بلوکهای بزرگی که وزن آنها گاهی از ۳۰ تا ۴۰ تن نیز بیشتر بوده است به محل مصرف حمل نموده و به شکلهای زیبائی تراشیده می شدند. وزن یکی از سر ستونها به ۱۷ تن می رسد.

تاریخ سنگ های ساختمانی
تاریخ سنگ های ساختمانی

تاریخچه سنگ های ساختمانی

تاریخ سنگ های ساختمانی در  پاسارگاد و آرامگاه کوروش

سنگ هایی که در ساختمان های پاسارگاد و نیز تخت جمشید به کار رفته، چند گونه است، یکی سنگ آهکی سپید رنگی که به مرمر می نماید، دیگری سنگی کبود که در سختی به خارا می ماند و در جاهایی هم سنگ سیاه مرمرین که بسیار شکننده است. این سنگ سیاه پس از گذشت ۲۵ سده چنان پخته و پیر شده اسـت که امروز به آسانی خـرد و آردی می شود؛ اما دو نوع سنـگ دیگر، بسیار بادوامند و هم چنان پابرجا مانده اند. سنـگ های سپیـد مرمـرین را از کوه سیـوند و سنـگ های سیـاه را از کوه تنـگ سیـاه و کوه تنـگ بـلاغی می آوردند.

تاریخ سنگ های ساختمانی
تاریخ سنگ های ساختمانی

تاریخچه سنگ های ساختمانی

سیرتکاملی تکنولوژی فرآوری سنگ در ایران

در ایران با وجود برخورداری از تمدن و قدمت چند هزارساله تاریخی و بناهای سنگی بسیار قدیمی، صنعت  سنگ بری از سابقه چندان طولانی برخوردار نیست. اولین دستگاه برش سنگ که یک نوع اره با تیغه های آهنی بود و با پودر سیلیس کار می کرد در حدود سال ۱۳۰۷ هجری شمسی هم زمان با شروع عملیات ساختمانی کاخ مرمر ساخته شد که به اره گلی معروف و در منطقه نازی آباد تهران نصب شد. در این دستگاه از فشار وزنه هایی که به دستگاه آویزان می شد، برای برش استفاده می شد.دومین کارخانه از همین نوع، مدت کوتاهی پس از آن در مشهد راه اندازی شد.در حدود سال ۱۳۱۲ فردی به نام گلداشمیت یک دستگاه اره در محل احداث ساختمان بانک ملی شعبه بازار نصب کرد و همچنین شرکت اشکودا برای تامین سنگ مورد نیازساختمان دادگستری اره مشابهی رانصب وراه اندازی کرد که دستگاه های مذکور پس از  پایان عملیات ساختمانی برچیده شدند.

اولین کارخانه سنگ بری در ایران در سال ۱۳۱۷ توسط آستان قدس رضوی در مشهد دایر شد. این سنگ بری ساخت کشور آلمان بود و توسط کارشناسان آلمانی در ایران نصب و در سال ۱۳۱۸ راه اندازی شد. این کارخانه به منظور تهیه سنگ های پلاک روی مرقد مطهر امام رضا (ع) تاسیس شده بود که پس از راه اندازی و تولید سنگ، از محصولات این کارخانه در ساخت بانک مرکزی تهران، بانک سپه شعبه مرکزی تهران، ساختمان وزارت صنایع و معادن، کاخ مرمر و چند کاخ دیگر استفاده شد.

کارخانه سنگ بری مذکور شامل یک دستگاه سنگ بری به نام اره گلی و یک دستگاه فرز الماسه برای قواره کردن سنگ و دو دستگاه ساب ساخت کشور آلمان بوده است. در سال ۱۳۲۸ یک دستگاه فرز ایرانی  و در سال ۱۳۳۲ یک دستگاه ساب ایرانی نیز در این کارخانه  نصب و راه اندازی شد.

دستگاه اره گلی دارای ۴۰ تیغه فولادی می باشد که تیغه ها به فاصله ۳ تا ۵ سانتی متر از هم قرار داشته و قابل تنظیم از نظر فاصله می باشند. تیغه های مذکور به وسیله یک بازو که توسط لنگر حرکت می کند، در جهت افقی عقب و جلو رفته و کل ۴۰ تیغه که  در یک سطح و در داخل یک چارچوب قراردارند در جهت قائم هم بالا و پایین می روند. لنگر توسط چرخ ها و تسمه که با یک الکتروموتور ارتباط دارند با کمک نیروی برق به حرکت در می آید.در قسمت بالای تیغه ها دوش آب تعبیه شده است که مرتباً آب روی تیغه ها و سنگ در حال برش ریخته می شود. برای برش سنگ به صورت پلاک از بلورهای ریز گرونا (به تعبیر محلی شن یاقوتی) که توسط کارگر با دست روی سنگ مورد نظر پاشیده  و با قرار گرفتن تیغه های فولادی بر روی بلورهای مذکور به حرکت در آمده که با فشار وارده سنگ کربناته را برش داده می شود. در ابتدای کار، برای ثابت کردن سنگ مورد نظر، درزیر تیغه های سنگ بری، قواره سنگ را به وسیله گچ بر روی زمین ثابت می کردند.

در سال ۱۳۲۰ گلداشمیت و شریک ایرانی وی در منطقه جوادیه تهران نزدیک پل راه آهن اره جدیدی را راه اندازی کردند. هم زمان، کارخانه نازی آباد اره خانه خود را تا یازده دستگاه توسعه داد که سنگ های حرم حضرت امیرالمومنین (ع) در نجف اشرف، حرم حضرت امام حسین (ع) در کربلا و مسجد ارگ تهران از جمله تولیدات کارخانه مذکور بودند. در سال ۱۳۲۷ یک واحد دیگر در محدوده میدان ۱۷ شهریور (ژاله سابق) راه اندازی شد.

به غیر از مشکلات مراحل تولید، در قسمت های خدماتی مسایل جانبی وجود داشت که عملیات را دشوارتر می ساخت. از آن جمله تخلیه سنگ از کامیون بود که در محوطه کارخانه، با استفاده از غلطک و دیلم انجام می گرفت و سنگ به پایین پرتاب می شد. تا این که در حدود سال ۱۳۴۰ یکی از کارخانه های سنگ بری، یک دستگاه جرثقیل دروازه ای از خارجکشور وارد و نصب کرد.تا این تاریخ بسیاری از ماشین آلات سنگ بری هرچند به طورساده و ناقص در کشور ساخته می شد تااین که در سال ۱۳۴۰ هم زمان با نصب جرثقیل دروازه ای مذکور، اولین اره ۶۰ تیغه ای کوارتز خارجی که از پودر کوارتز استفاده می کرد، مورد بهره برداری قرار گرفت. در سال ۱۳۴۲ براساس طراحی جدید، برای اره ها پایه ی چدنی ساخته شد و سیستم وزنه ای به محور پیچی تبدیل شد، که هم اکنون نیز به صورت تکمیل شده از آن استفاده می شود.

تا سال ۱۳۴۵ تولید سنگ به همین منوال ادامه داشت. پس از آن اولین اره سنگ بری که با تیغه های الماسه کار می کرد از خارج خریداری و نصب شد و راه برای تولید انبوه سنگ باز شد. البته در کشور های خارجی، حدود ۱۵ سال پیش از این برش با تیغه های الماسه متداول شده بود. تا پایان سال ۱۳۴۳ در مجموع حدود ۱۰ واحد سنگ بری در کشور وجود داشت. از این تعداد یکی در مشهد، یکی در اصفهان و مابقی در تهران قرار داشتند.

در طی چند سال گذشته، تعداد واحد های سنگ بری در ایران از افزایش چشم گیری برخوردار بوده و شاید در کمتر صنعتی بتوان چنین رشدی را مشاهده کرد.

 

منابع:

۱-ک. علی پور، ۱۳۸۹،  تاریخ زمین شناسی و معدن در ایران.

۲- م، عطایی. ۱۳۸۷٫ استخراج سنگ های ساختمانی. انتشارات دانشگاه صنعتی شاهرود

  • روزنامه صمت، ۲۶ آبان ۱۳۹۳، شماره ۸۷، صفحه ۱۲٫مرجع سنگ ایران / برای اطلاع از آخرین اخبار سنگ ایران ما را دنبال کنید .
X
با ما تماس بگیرید